* MUAVİYE BİN HAYDE ra (42) (ö. 40-60/660-680 ? )
KİMLİĞİ VE NESEBİ :
Tam adı Muâviye bin Hayde bin Muâviye bin Kuşeyr bin Ka‘b el-Kuşeyrî el-Basrî’dir. Kureyş öncesi büyük Arap kabile topluluklarından Âmir bin Sa'saa’nın Benî Kuşeyr koluna mensuptur (İbn Sa‘d, VII, 34; İbn Hazm, Cemhere, s. 289).
KÜNYESİ: kaynaklarda Ebû Behz veya Ebû Muâviye olarak geçer. Tâbiîn neslinin ünlü muhaddislerinden Behz bin Hakîm’in büyük dedesidir (Mizzî, XXVIII, 172).
Endülüslü büyük âlim İbn Hazm, sahâbe râvilerini tasnif ettiği çalışmasında onu bu neseple kaydetmiştir (İbn Hazm, Cevâmiʿu’s-sîre, s. 293).
MÜSLÜMAN OLMA SÜRECİ :
İslâm’ın ilk yıllarında Hz. Peygamber’e (s.a.v.) inanmamak ve onun peşinden gitmemek üzere el parmaklarının sayısınca (on defa) yemin etmiştir. Ancak kabilesinin yaşadığı büyük kıtlık dönemi ve kalbine çöken korku üzerine, Benî Kuşeyr heyetiyle birlikte Medine’ye gelmiştir. Resûlullah’ın kendisine "Allah`tan bana karşı sizi kıtlıkla vurması ve kalbinize korku salması için yardım istemiştim" demesi üzerine mucizeye şahit olmuş, kelime-i şehadet getirerek Müslüman olmuştur (Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 447; el-Hâkim, Müstedrek, III, 612).
HADİS RİVAYETİNDEKİ YERİ :
*HADİS İLMİNDEKİ KONUMU :
Hadis otoriteleri (başta Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Hibbân) tarafından rivayetleri sahih ve güvenilir (sika) kabul edilmiştir (İbn Hacer, Tehzîbü’t-Tehzîb, X, 199).
*TOPLAM RİVAYET SAYISI : İbn Hazm, sahâbenin müsned hadis sayılarını verdiği kronolojik dökümünde Muâviye bin Hayde’nin Resûlullah’tan (s.a.v.) toplam 42 hadis naklettiğini belirtmektedir (İbn Hazm, Cevâmiʿu’s-sîre, s. 293).
*Rivayet Silsilesi ve "Altın Zincir": Muâviye bin Hayde’nin hadis ilminde çok özel bir yeri vardır. Onun rivayetleri literatüre "Behz bin Hakîm, an ebîhi, an ciddihî" (Behz bin Hakîm, babasından, o da dedesinden) silsilesiyle girmiştir. Buradaki "dede" doğrudan Muâviye bin Hayde'dir (Mizzî, XXVIII, 173).
KENDİSİNDEN NAKLEDENLER :
En önemli râvisi oğlu Hakîm’dir. Ayrıca Urve bin Ruveym el-Lahmî ve Humeyd el-Müzenî gibi râviler de kendisinden hadis nakletmiştir. (Zehebî, Siyer, IV, 144).
KÜTÜB-İ SİTTE`DEKİ YERİ :
İmam el-Buhârî, el-Câmiʿu’s-sahîh’inde (özellikle Taharet, Nikah ve Gusül bablarında) onun rivayetlerine ta'lik (muallak hadis) olarak yer vermiştir. Sünen sahipleri (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce) ise onun hadislerini doğrudan tahriç etmişlerdir (Mizzî, XXVIII, 174).
Temel İlmi Mirası ve Meşhur Rivayetleri İslam ahlakı, fıkıh ve sosyal hayatı şekillendiren çok temel hadislerin râvisidir:
1. Anne Hakkındaki Hadis: "İyiliği kime yapayım?" sorusuna karşı üç kez "Annene", dördüncüde "Babana" cevabının verildiği meşhur hadisin asıl râvisidir (Tirmizî, "Birr", 1; Ebû Dâvûd, "Edeb", 120).
2. Komşu Hakkı Hadisi: Komşunun hastalığında ziyareti, borç verilmesi, evlerin çatısının komşunun rüzgarını kesecek şekilde yüksek yapılmaması gibi kul hakkı detaylarını içeren uzun hadisi rivayet etmiştir (el-Hâkim, Müstedrek, IV, 184).
3. Zekât ve Sadaka Fıkhı: "Saimeden (otlayan hayvandan) her beş deve için zekât gerekir" hadisiyle fıkha kaynaklık etmiştir (Ebû Dâvûd, "Zekât", 4; Nesâî, "Zekât", 4).
4. Yalan ve Mizah: "İnsanları güldürmek için yalan söyleyerek konuşan kimseye yazıklar olsun!" uyarısını ümmete ulaştıran sahabîdir (Tirmizî, "Zühd", 10; Ebû Dâvûd, "Edeb", 88).
5. Kadınların/Eşlerin Hakları:
"Ey Allah’ın Resûlü! Kadınlarımızın bizim üzerimizdeki hakkı nedir? diye sordum. Şöyle buyurdu:" "Yediğinden ona da yedirmen, giydiğinden ona da giydirmen, yüzüne vurmaman, onu çirkinlikle itham etmemen ve evden başka bir yerde onu yalnız bırakmaman (terk etmemen)dır." Sünen-i Ebu Dâvûd](https://delailuddin.com/files/dvd/had/012-2/2143.htm) (Nikâh, 41); Sünen-i İbn Mâce (Nikâh, 3). [7]
6. Avret Yerlerinin Korunması ve Haya Müslüman bireyin mahremiyet sınırlarını belirleyen fıkhî ölçüler:
"Ey Allah’ın Resûlü! Avret yerlerimizin hangisini örtüp, hangisini açabiliriz? dedim. 'Eşin veya sahip olduğun cariyeler müstesna, avret yerini herkesten koru!' buyurdu. 'Peki, erkek erkekle yalnız kalırsa?' dedim. 'Gücün yetiyorsa onu kimseye göstermemeye çalış' buyurdu. 'Peki, insan tek başına yalnız kalırsa?' diye sordum. 'Kendisinden haya edilmeye en layık olan zat Allah'tır' buyurdu." Tirmizi, Edeb, 22-2769
...
İKAMETİ VE VEFATI :
Müslüman olduktan sonra ilim merkezi haline gelen Basra’ya yerleşmiş ve burada ikamet etmiştir (İbn Sa‘d, VII, 34). Ömrünün son döneminde Müslümanların doğu fetihlerine katılarak Horasan bölgesindeki gazvelere iştirak etmiş ve Horasan'da (bugünkü İran-Afganistan sınır hattında) vefat ederek oraya defnedilmiştir (İbn Abdülber, el-İstîâb, III, 1421; İbn Hacer, el-İsâbe, VI, 117).
NOT: Horasan bölgesindeki bu yoğun fetihler Emevîlerin ilk dönemi olan Hicri 40 ile 60 yılları (Miladi 660-680 civarı) arasına denk gelmektedir. Dolayısıyla bu yıllar arasında vefat etmiş olması, olasıdır.
Şübhesiz ki en doğrusunu Allâh bilir. Allâh, onlardan razı olsun. ==============================
KAYNAKÇA:
1. Arapça Temel Cerh-Ta'dîl, Tabakat ve Siyer Kaynakları:
*İbn Sa‘d (ö. 230/845): et-Tabakātü’l-kübrâ, Beyrut: Dâru Sâdir, VII, 34.
*Ahmed bin Hanbel (ö. 241/855): el-Müsned, Kahire: Müessesetü Kurtuba, IV, 447.
*İbn Hazm (ö. 456/1064): Cevâmiʿu’s-sîre ve hamsü resâʾile uhrâ, nşr. İhsan Abbas, Kahire: Dâru’l-Maârif, s. 293 (Hadis sayısının 42 olarak geçtiği ana kaynak).
*İbn Hazm: Cemheretü ensâbi’l-Arab, nşr. Abdüsselâm M. Hârûn, Kahire 1982, s. 289.
*İbn Abdülber el-Kurtubî (ö. 463/1071): el-İstîâb fî ma‘rifeti’l-ashâb, nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî, Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992, III, 1421.
*Mizzî, Cemâleddin (ö. 742/1431): Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl, nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980, XXVIII, 172-175.
*Zehebî, Şemseddin (ö. 748/1348): Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ, nşr. Şuayb el-Arnaût, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985, IV, 144.
*İbn Hacer el-Askalânî (ö. 852/1449): el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415, VI, 117-118.
*İbn Hacer el-Askalânî: Tehzîbü’t-Tehzîb, Haydarâbâd 1326, X, 199.
2- Yerel ve Dijital Kaynaklar:
*Urfa News Dijital Arşivi: Muâviye bin Heydetü'l Kuşeyrî Kimdir? (Erişim Linki: [urfanews.com](https://www.urfanews.com/muaviye-bin-heydetul-kuseyri/6185)).
------------------------------
